Бұл бөлімде «Алаяқтар бейнесі» тақырыбының мәні, әдебиеттегі алаяқ кейіпкер ұғымы және жобаның зерттеу бағыты түсіндіріледі. Алаяқтықтың фольклор мен көркем шығармада бірдей көрінбейтіні, кейде әділетсіздікке қарсы тапқырлық, кейде жеке пайдаға бағытталған моральдық бұзылыс ретінде берілетіні көрсетіледі. Зерттеу нысаны мен негізгі сұрақтар белгіленеді.

Теориялық бөлімде алаяқ кейіпкердің негізгі белгілері: өтірік айту, сенімге кіру, жалған тұлға қалыптастыру, айла қолдану және пайда көздеу сипатталады. Сонымен қатар «трикстер» ұғымы түсіндіріліп, оның жағымсыз алаяқтан айырмашылығы ашылады. Кейіпкердің іс-әрекеті оның әлеуметтік ортасы мен авторлық бағасына байланысты қарастырылады.

Бұл тарауда қазақ фольклорындағы Алдар көсе және басқа халықтардың ертегілеріндегі айлакер кейіпкерлер қарастырылады. Олардың байларды, сараңдарды немесе әділетсіз билеушілерді алдауы кездейсоқ күлкі емес, халықтың моральдық бағасын білдіретіні түсіндіріледі. Кейіпкерлердің жеңіске жету жолдары мен қоғамдық қызметі нақты мысалдар арқылы сипатталады.

Тарауда Николай Гогольдің Чичиковы, Мольердің Тартюфі және басқа да танымал образдар талданады. Авторлар алаяқ кейіпкерді жеке қылмыскер ретінде ғана емес, қоғамдағы ашкөздік, аңғалдық, жалған діндарлық және атаққұмарлық сияқты кемшіліктерді ашатын құрал ретінде пайдаланады. Ирония мен сатираның рөлі айқындалады.

Бұл бөлімде кейіпкерлердің алдау әдістері жүйеленеді: жалған құжат, шешендік сөз, сыртқы бедел, қорқыту, мақтау және басқа адамның әлсіздігін пайдалану. Әр тәсіл кейіпкердің психологиялық ерекшелігімен байланыста қарастырылады. Оның мақсаты, құрбандары, тәуекелі және әрекет салдары салыстырылып, мінез бен оқиға арасындағы байланыс көрсетіледі.

Теориялық қорытындыға жақын бұл тарауда автордың кейіпкерге көзқарасын анықтайтын белгілер талданады. Оқиға соңындағы жаза, әшкерелену, күлкілі жағдай немесе уақытша жеңіс арқылы мәтіннің моральдық бағыты танылады. Кейіпкердің сөздері мен ісі арасындағы алшақтық, сондай-ақ оқырманның оған жанашырлық немесе сын көзбен қарау себептері түсіндіріледі.

Практикалық бөлімде үш кейіпкердің әлеуметтік ортасы, негізгі мақсаты, қолданатын айласы, адамдармен қарым-қатынасы және авторлық бағасы салыстырмалы кестеге түсіріледі. Алдар көсенің халықтық әділетпен байланысы, Чичиковтың есепшіл пайдакүнемдігі және Тартюфтің жалған тақуалығы жеке көрсетіледі. Ұқсастықтар мен айырмашылықтар мәтіндік дәлелдермен бекітіледі.

Бұл бөлімде жиналған деректер диаграмма, кесте және қысқаша сипаттамалар түрінде беріледі. Кейіпкерлер алаяқтықтың сипатына қарай халықтық айлакер, әлеуметтік авантюрист және екіжүзді пайдакүнем сияқты шартты топтарға бөлінеді. Практикалық нәтиже оқушыларға кейіпкерді бір ғана белгімен емес, мақсаты, тәсілі және салдары арқылы бағалауға мүмкіндік беретіндей етіп ұсынылады.

Қорытынды бөлімде әдеби шығармалардағы алаяқтар бейнесінің біркелкі еместігі жинақталады. Бір кейіпкер халықтың әділет туралы түсінігін қорғаған тапқыр тұлға ретінде көрінсе, екіншісі қоғамдағы ашкөздік пен жалған беделдің өнімін танытады. Салыстыру нәтижесінде алаяқ бейнесін түсіну үшін оның әрекетін ғана емес, мақсатын, құрбандарын, әлеуметтік ортасын және авторлық бағасын бірге қарастыру қажет екені көрсетіледі.

Бұл бөлімде жобада пайдаланылған көркем шығармалар, әдебиет оқулықтары, фольклор жинақтары және ғылыми-танымдық дереккөздер көрсетіледі. Әр басылымның авторы, атауы, шыққан жылы мен баспасы мүмкіндігінше толық жазылады. Электрондық материалдар қолданылса, олардың атауы, сілтемесі және қаралған күні беріледі, бұл зерттеу деректерінің тексерілуін қамтамасыз етеді.